Είναι γεγονός πως τα πρώτα «μαμά» και «μπαμπά» είναι από τις στιγμές που κάθε γονιός περιμένει με ανυπομονησία και αυτό δεν μπορεί κανένας γονιός να το αμφισβητήσει! Παρόλα αυτά, όταν οι λέξεις αργούν να έρθουν, η χαρά συχνά δίνει τη θέση της στην αγωνία. Και αναρωτιέται κανείς: είναι απλώς θέμα χρόνου ή μήπως πρόκειται για καθυστέρηση λόγου;
Πάντως, ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η ηλικία έναρξης ομιλίας διαφέρει από μωρό σε μωρό, ενώ πολλές έρευνες, παγκοσμίως, δείχνουν ότι ένα στα τέσσερα παιδιά αρχίζει να μιλάει μετά τους 12 μήνες.
Ομιλία παιδιού vS αναπτυξιακά ορόσημα
Σύμφωνα με την American Academy of Pediatrics, κάθε παιδί αναπτύσσεται με τον δικό του ρυθμό, ωστόσο υπάρχουν συγκεκριμένα αναπτυξιακά ορόσημα που βοηθούν τους ειδικούς να αξιολογήσουν αν η εξέλιξη της ομιλίας κινείται εντός φυσιολογικών πλαισίων. Αντίστοιχα, τα αναπτυξιακά ορόσημα (milestones) που δημοσιεύουν τα Centers for Disease Control and Prevention επισημαίνουν ότι μέχρι τους 12 μήνες τα περισσότερα παιδιά χρησιμοποιούν απλές συλλαβές, ενώ έως τα 24 μήνες συνδυάζουν λέξεις. Πρόκειται, ουσιαστικά, για διαστήματα στα οποία ο εγκέφαλος αναπτύσσεται ταχύτατα.
Σύμφωνα, μάλιστα, με το paidologio.com «η πρώτη “επικοινωνία” είναι μη λεκτική και συμβαίνει σύντομα μετά τη γέννηση. Οι ήχοι, οι φωνούλες και οι κραυγές του εκφράζουν μια σειρά από συναισθήματα και φυσικές ανάγκες, από φόβο και πείνα μέχρι απογοήτευση και αισθητηριακή υπερφόρτωση».
Πού μπορεί να οφείλεται η καθυστέρηση λόγου;
Η καθυστέρηση λόγου δεν έχει μία μόνο αιτία – μπορεί να προκύπτει από διάφορους παράγοντες. Σύμφωνα με την American Speech-Language-Hearing Association, πολλές φορές πρόκειται απλώς για μια προσωρινή αναπτυξιακή διαφοροποίηση. Ωστόσο, σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να συνδέεται με δυσκολίες στην ακοή, γλωσσικές διαταραχές ή νευροαναπτυξιακές προκλήσεις. Η Λογοπαθολόγος Μαρία Κυριάκου Σολωμονίδου αναφέρει στο paidiatros.com ότι τα πιθανά αίτια των διαταραχών του λόγου και γενικά της ομιλίας «μπορούν να διαχωριστούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες, στα οργανικά και μη οργανικά-περιβαλλοντικά». Προβλήματα ακοής – ιδιαίτερα όταν υπάρχουν συχνές ωτίτιδες -μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ανάπτυξη του λόγου, καθώς το παιδί δεν λαμβάνει καθαρά τα ακουστικά ερεθίσματα που χρειάζεται. Επιπλέον, νευρολογικοί παράγοντες όπως εγκεφαλικά επεισόδια, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις ή καταστάσεις όπως η εγκεφαλική παράλυση μπορούν να επηρεάσουν τους μηχανισμούς που είναι υπεύθυνοι για την ομιλία.
Ακόμη, η νοητική καθυστέρηση ενδέχεται να συνοδεύεται από δυσκολίες στην κατανόηση και έκφραση του λόγου. Ανατομικές δυσπλασίες, όπως προγναθισμός, οπισθογναθισμός ή σχιστίες χείλους και υπερώας, μπορεί να δυσκολεύουν τη σωστή άρθρωση, ενώ λειτουργικά προβλήματα των οργάνων της άρθρωσης επηρεάζουν την καθαρότητα της ομιλίας. Τέλος, παθολογίες του λάρυγγα – όπως φωνητικά κομβία ή πολύποδες – μπορούν να αλλοιώσουν την ποιότητα της φωνής και να δυσκολέψουν την παραγωγή λόγου.
Μη οργανικοί παράγοντες
Πέρα από τους οργανικούς παράγοντες, σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του λόγου παίζει και το γλωσσικό περιβάλλον του παιδιού. Έρευνες που μελέτησαν τη φωνολογική ανάλυση του φωνητικού παιχνιδιού στα βρέφη έδειξαν ότι οι ήχοι που εμφανίζονται στο βάβισμα προέρχονται κυρίως από το γλωσσικό σύστημα που ακούει το παιδί στο άμεσο περιβάλλον του. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει πόσο απαραίτητα είναι τα σωστά και ξεκάθαρα γλωσσικά ερεθίσματα ήδη από τη γέννηση. Τα πρόσωπα που μεγαλώνουν το παιδί χρειάζεται να του προσφέρουν ένα σταθερό και πλούσιο γλωσσικό πρότυπο, αποφεύγοντας ένα μπερδεμένο μείγμα διαφορετικών γλωσσικών συστημάτων που μπορεί να δυσκολέψει την οργάνωση του λόγου.
Παράλληλα, καθοριστικής σημασίας είναι και η δημιουργία ανάγκης για επικοινωνία. Το οικογενειακό περιβάλλον – αλλά και το σχολείο – οφείλει να καλλιεργεί συνθήκες που ενθαρρύνουν το παιδί να εκφραστεί, να ζητήσει, να περιγράψει και να μοιραστεί λεκτικά τις εμπειρίες του. Όταν το παιδί έχει κίνητρο να επικοινωνήσει και λαμβάνει θετική ανταπόκριση, η ανάπτυξη του λόγου ενισχύεται ουσιαστικά.
Το «καμπανάκι» από τους ειδικούς
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι «καμπανάκι» μπορεί να θεωρηθεί η απουσία βαβίσματος μετά τους 12 μήνες, η έλλειψη λέξεων στους 18 μήνες ή η μη χρήση απλών φράσεων έως τα 2 έτη. Σε κάθε περίπτωση, όπως τονίζουν επιστήμονες, η συμβουλή του παιδιάτρου είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Σε διεθνές επίπεδο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει τη σημασία της πρώιμης αναγνώρισης αναπτυξιακών δυσκολιών, καθώς η έγκαιρη παρέμβαση βελτιώνει σημαντικά τις μακροπρόθεσμες εκβάσεις για το παιδί.
Όπως αναφέρει η Λογοπαθολόγος Μαρία Κυριάκου Σολωμονίδου, «οι γονείς θα πρέπει να λειτουργούν έχοντας υπόψη τους […] την πρόληψη του κτισίματος των δυσκολιών. Με βάση τον γενικό αυτό κανόνα, οι γονείς όπως και οι εκπαιδευτικοί παιδιών μικρής ηλικίας, θα πρέπει να είναι σε θέση, μόλις εντοπίσουν κάποιες δυσκολίες, να παραπέμψουν ένα παιδί για αξιολόγηση σ’ ένα λογοπαθολόγο. Με τον τρόπο αυτό ενεργούν αποτελεσματικά, προληπτικά και ιδιαίτερα ευοίωνα για το μέλλον του παιδιού».
Από ποιους μύθους δεν πρέπει να επηρεάζονται οι γονείς;
«Αφού καταλαβαίνει, δεν υπάρχει πρόβλημα»
Η κατανόηση είναι σίγουρα ένα πολύ θετικό σημάδι. Ωστόσο, η έκφραση – δηλαδή η ικανότητα του παιδιού να χρησιμοποιεί λέξεις και προτάσεις – αποτελεί εξίσου σημαντικό δείκτη της γλωσσικής ανάπτυξης. Όταν η εκφραστική ικανότητα υστερεί σημαντικά σε σχέση με την ηλικία, καλό είναι να ζητείται αξιολόγηση.
«Τα αγόρια αργούν πάντα να μιλήσουν»
Μύθος. Μπορεί πράγματι να παρατηρούνται μικρές διαφορές στον μέσο όρο ανάπτυξης ανάμεσα στα φύλα, όμως μια εμφανής ή παρατεταμένη καθυστέρηση λόγου δεν πρέπει να αποδίδεται απλώς στο ότι το παιδί είναι αγόρι. Κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό, αλλά υπάρχουν και αναπτυξιακά ορόσημα που χρειάζεται να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.
«Θα μιλήσει όταν πάει παιδικό σταθμό»
Όχι απαραίτητα. Η επαφή με άλλα παιδιά και η κοινωνικοποίηση μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, όμως δεν αποτελούν «θεραπεία». Αν υπάρχει πραγματική καθυστέρηση λόγου, η έγκαιρη αξιολόγηση από ειδικό είναι το σωστό βήμα, ώστε να δοθεί η κατάλληλη καθοδήγηση.
Ενισχύοντας τον λόγο με απλές κινήσεις
Η γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού δεν είναι κάτι που συμβαίνει τυχαία· καλλιεργείται καθημερινά, μέσα από τη σχέση, το παιχνίδι, τη συζήτηση και το παράδειγμά μας. Με απλές, συνειδητές πρακτικές – όπως το να μιλάμε καθαρά, να δίνουμε χρόνο για απάντηση, να διαβάζουμε μαζί και να περιορίζουμε τις οθόνες, σύμφωνα και με τις οδηγίες της American Academy of Pediatrics – δημιουργούμε ένα πλούσιο και ασφαλές γλωσσικό περιβάλλον.
Με εγρήγορση, αποδοχή και συνεργασία με ειδικούς, μπορούμε να στηρίξουμε ουσιαστικά το παιδί μας, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και την επικοινωνιακή του ικανότητα. Η πρόληψη και η έγκαιρη παρέμβαση είναι το κλειδί για μια θετική και αισιόδοξη πορεία εξέλιξης.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου
