Οι γονείς συχνά παρατηρούν ότι το μωρό πιάνει το κουτάλι, ένα παιχνίδι ή ένα μολύβι περισσότερο με το ένα χέρι και αναρωτιούνται: «Μήπως είναι ήδη αριστερόχειρας ή δεξιόχειρας;».
Η απάντηση της επιστήμης είναι ότι η προτίμηση χεριού μπορεί να δώσει τα πρώτα σημάδια αρκετά νωρίς, όμως χρειάζεται χρόνος μέχρι να γίνει σταθερή. Και το γεγονός ότι ένα μωρό χρησιμοποιεί σήμερα περισσότερο το δεξί ή το αριστερό χέρι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτό θα είναι το κυρίαρχο χέρι του αργότερα.
Τα πρώτα σημάδια μπορεί να εμφανιστούν από τη βρεφική ηλικία
Έρευνες έχουν δείξει ότι ορισμένα βρέφη παρουσιάζουν μια μετρήσιμη προτίμηση χεριού ήδη από τους πρώτους μήνες κατά το άπλωμα και το πιάσιμο αντικειμένων. Συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας επιβεβαιώνει ότι τέτοιες προτιμήσεις μπορούν να παρατηρηθούν κατά τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής, αλλά τονίζει επίσης ότι υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση από παιδί σε παιδί.
Σε μεγάλη διαχρονική μελέτη 380 βρεφών, οι ερευνητές εντόπισαν διαφορετικές αναπτυξιακές πορείες. Κάποια παιδιά εμφάνιζαν σταθερή δεξιά προτίμηση ήδη από περίπου τους 6 μήνες, άλλα ανέπτυξαν αριστερή προτίμηση λίγο αργότερα, ενώ αρκετά δεν είχαν ακόμη σαφή προτίμηση μέχρι το τέλος της περιόδου παρακολούθησης στους 14 μήνες.
Αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο: δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ηλικία στην οποία όλα τα παιδιά «αποφασίζουν» ποιο χέρι θα χρησιμοποιούν.
Γιατί αλλάζει συνεχώς χέρι;
Ένα μικρό παιδί μπορεί σήμερα να φάει με το δεξί χέρι, αύριο να ζωγραφίσει με το αριστερό και λίγο αργότερα να πιάσει ένα παιχνίδι και με τα δύο.
Αυτό μπορεί να αποτελεί φυσιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης.
Στα πρώτα χρόνια, ο εγκέφαλος και οι κινητικές δεξιότητες εξακολουθούν να ωριμάζουν. Παράλληλα, η επιλογή χεριού μπορεί να επηρεάζεται από το είδος της δραστηριότητας, τη θέση του αντικειμένου και τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης κίνησης. Η έρευνα δείχνει ότι τα μικρότερα παιδιά παρουσιάζουν γενικά πιο αδύναμη και λιγότερο συνεπή προτίμηση χεριού σε σχέση με τα μεγαλύτερα.
Πότε γίνεται πραγματικά ξεκάθαρο;
Εδώ η επιστημονική βιβλιογραφία δεν δίνει ένα απόλυτο ηλικιακό όριο.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι η κατεύθυνση της προτίμησης μπορεί να έχει διαμορφωθεί σε πολλά παιδιά ήδη γύρω στα 3–4 χρόνια, ενώ η συνέπεια και η «δύναμη» αυτής της προτίμησης συνεχίζουν να αναπτύσσονται αργότερα. Μια παλαιότερη διαχρονική μελέτη, για παράδειγμα, βρήκε ότι μέχρι την ηλικία των 4 ετών η μελλοντική προτίμηση χεριού ήταν ήδη εμφανής στη μεγάλη πλειονότητα τόσο των δεξιόχειρων όσο και των αριστερόχειρων παιδιών που μελετήθηκαν.
Και στην κλινική πράξη, οδηγίες εργοθεραπείας του βρετανικού NHS αναφέρουν ότι η προτίμηση συνήθως αρχίζει να αναπτύσσεται περίπου μεταξύ 2 και 4 ετών, περίοδο κατά την οποία είναι συνηθισμένο ένα παιδί να εναλλάσσει χέρια. Μια πιο σαφής προτίμηση συνήθως εδραιώνεται μεταξύ 4 και 6 ετών.
Επομένως, δεν χρειάζεται να περιμένουμε από ένα δίχρονο να χρησιμοποιεί αποκλειστικά το ίδιο χέρι.
Να το βοηθήσουμε να «διαλέξει»;
Όχι. Δεν υπάρχει λόγος οι γονείς να αποφασίσουν ποιο χέρι πρέπει να χρησιμοποιεί το παιδί.
Αντίθετα, μπορούν να το αφήνουν να επιλέγει αυθόρμητα. Για παράδειγμα, αντί να του δίνουν το μολύβι απευθείας στο δεξί ή στο αριστερό χέρι, μπορούν να το τοποθετούν μπροστά του και να παρατηρούν ποιο χέρι επιλέγει μόνο του. Το ίδιο μπορεί να γίνει με το κουτάλι, την οδοντόβουρτσα, τα παιχνίδια ή άλλες καθημερινές δραστηριότητες. Αυτή είναι και η προσέγγιση που προτείνεται στις σχετικές οδηγίες εργοθεραπείας.
Και αν είναι αριστερόχειρας;
Δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Η αριστεροχειρία αποτελεί φυσιολογική μορφή ανθρώπινης πλευρίωσης και όχι κάτι που πρέπει να «διορθωθεί».
Μάλιστα, τα επιστημονικά δεδομένα δεν υποστηρίζουν την απλή αντίληψη ότι το ένα χέρι συνεπάγεται συνολικά μεγαλύτερη νοητική ικανότητα από το άλλο. Μεγάλη μετα-ανάλυση εκατοντάδων χιλιάδων συμμετεχόντων δεν βρήκε συνολικό πλεονέκτημα των δεξιόχειρων έναντι των αριστερόχειρων στη λεκτική ικανότητα, ενώ τα αποτελέσματα σε άλλους γνωστικούς τομείς ήταν πιο σύνθετα.
Με λίγα λόγια: τα πρώτα σημάδια μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και μέσα στον πρώτο χρόνο, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η προτίμηση έχει οριστικοποιηθεί. Στα 2–4 χρόνια συνήθως γίνεται περισσότερο εμφανής και στα 4–6 χρόνια είναι συχνά πολύ πιο ξεκάθαρη. Το καλύτερο που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι απλό: να παρατηρούν και να αφήνουν το παιδί να επιλέξει φυσικά το χέρι που του ταιριάζει.
