Άποψη | Του Παναγιώτη Τούμπα
Κάθε φορά που ένα περιστατικό βίας μεταξύ ανηλίκων έρχεται στη δημοσιότητα, η κοινωνία αντιδρά με τον ίδιο σχεδόν τρόπο. Σοκ, αγανάκτηση, καταδίκη και, πολύ σύντομα, αναζήτηση ευθυνών.
Το περιστατικό με τους 16χρονους στα Λατσιά επαναφέρει ένα ερώτημα που δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να αποφεύγουμε: Τι συμβαίνει όταν παιδιά φτάνουν στο σημείο να εμπλέκονται σε πράξεις βίας και ποιος έχει την ευθύνη να παρέμβει πριν φτάσουμε εκεί;
Είναι εύκολο να μιλήσουμε για «τη σημερινή νεολαία». Να πούμε ότι τα παιδιά έχουν ξεφύγει, ότι δεν σέβονται, ότι δεν έχουν όρια. Είναι επίσης εύκολο να ρίξουμε όλες τις ευθύνες στους γονείς ή στα σχολεία.
Το δύσκολο είναι να αναγνωρίσουμε ότι η βία μεταξύ ανηλίκων δεν εμφανίζεται σε κοινωνικό κενό. Και ότι, όσο αναζητούμε έναν μόνο υπεύθυνο, κινδυνεύουμε να χάσουμε την ουσία.
Τα παιδιά δεν γεννιούνται γνωρίζοντας πώς να διαχειρίζονται τον θυμό τους
Ένα παιδί δεν αποκτά αυτόματα την ικανότητα να αντιμετωπίζει την απόρριψη, τη διαφωνία, την προσβολή ή τον θυμό.
Αυτές είναι δεξιότητες που καλλιεργούνται. Μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο, στις φιλίες και σε κάθε περιβάλλον όπου μεγαλώνει.
Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι η δύναμη επιβάλλεται με τον φόβο, ότι η σύγκρουση λύνεται με απειλές ή ότι η ταπείνωση του άλλου είναι τρόπος να κερδίσει αποδοχή, τότε έχουμε ένα σοβαρό πρόβλημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που εμπλέκεται σε βίαιο περιστατικό μεγαλώνει σε προβληματική οικογένεια. Ούτε ότι κάθε επιθετική συμπεριφορά έχει μία απλή εξήγηση.
Σημαίνει, όμως, ότι η πρόληψη της βίας αρχίζει πολύ πριν από την εφηβεία.
Αρχίζει από τον τρόπο που μιλάμε στα παιδιά. Από τον τρόπο που τους θέτουμε όρια. Από το πώς αντιδρούμε όταν κάνουν λάθος και από το παράδειγμα που τους δίνουμε όταν εμείς οι ίδιοι θυμώνουμε.
Οι γονείς δεν αρκεί να γνωρίζουν πού βρίσκεται το παιδί τους
Συχνά, η συζήτηση για τη γονική ευθύνη περιορίζεται στην επίβλεψη.
Πού βρίσκεται το παιδί; Με ποιους κάνει παρέα; Τι ώρα θα επιστρέψει στο σπίτι;
Όλα αυτά έχουν σημασία. Δεν είναι, όμως, αρκετά.
Ένας γονιός χρειάζεται να γνωρίζει και τι συμβαίνει στον συναισθηματικό κόσμο του παιδιού του. Τι το απασχολεί, τι το φοβίζει, τι το θυμώνει, πώς αισθάνεται ανάμεσα στους συνομηλίκους του.
Χρειάζεται να δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου το παιδί θα μπορεί να μιλήσει ακόμη και όταν έχει κάνει κάτι λάθος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα αποφύγει τις συνέπειες.
Η αγάπη χωρίς όρια δεν προστατεύει ένα παιδί. Αλλά ούτε τα όρια χωρίς επικοινωνία αρκούν.
Και ίσως μία από τις σημαντικότερες ευθύνες μας ως γονείς είναι να μη δικαιολογούμε αυτόματα κάθε συμπεριφορά του παιδιού μας μόνο και μόνο επειδή είναι δικό μας.
Η προστασία δεν σημαίνει συγκάλυψη. Σημαίνει να βοηθάμε το παιδί να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του, να κατανοήσει τις συνέπειές τους και να μάθει έναν διαφορετικό τρόπο συμπεριφοράς.
Το σχολείο δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη διδασκαλία
Ζητούμε από τα σχολεία να μεταδώσουν γνώσεις, να προετοιμάσουν τα παιδιά για εξετάσεις και να εξασφαλίσουν καλές ακαδημαϊκές επιδόσεις.
Πόσο χώρο, όμως, αφήνουμε για να μάθουν οι μαθητές να συνυπάρχουν;
Να διαφωνούν χωρίς να προσβάλλουν. Να αναγνωρίζουν πότε ένας συμμαθητής τους δυσκολεύεται. Να καταλαβαίνουν ότι η βία δεν αποτελεί απόδειξη δύναμης.
Η πρόληψη δεν μπορεί να εξαντλείται σε μία ομιλία για τον σχολικό εκφοβισμό ή σε μια εκδήλωση που πραγματοποιείται μία φορά τον χρόνο.
Χρειάζεται καθημερινή δουλειά, ουσιαστική συνεργασία με τις οικογένειες, πρόσβαση σε σχολικούς ψυχολόγους και έγκαιρη αντιμετώπιση συμπεριφορών που δείχνουν ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά.
Ταυτόχρονα, δεν μπορούμε να απαιτούμε από έναν εκπαιδευτικό να αντιμετωπίζει μόνος του κάθε κοινωνικό και οικογενειακό πρόβλημα που μεταφέρεται μέσα στη σχολική τάξη.
Το σχολείο χρειάζεται στήριξη, ανθρώπους, χρόνο και αποτελεσματικούς μηχανισμούς παρέμβασης.
Το κινητό που καταγράφει αντί να ζητά βοήθεια
Στην περίπτωση των Λατσιών, υπάρχει και μια άλλη διάσταση που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.
Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, ένας 16χρονος δέχθηκε επίθεση από ομάδα νεαρών, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί και να μεταφερθεί στο νοσοκομείο. Το περιστατικό καταγράφηκε σε βίντεο, ενώ οι Αρχές διερευνούν τις συνθήκες και την εμπλοκή των προσώπων που εμφανίζονται σε αυτό.
Η εικόνα ανθρώπων που παρακολουθούν μια επίθεση και την καταγράφουν με τα κινητά τους προκαλεί ένα εξίσου δύσκολο ερώτημα: Πότε η ανθρώπινη δυστυχία έγινε περιεχόμενο για προβολές, μηνύματα και αναδημοσιεύσεις;
Δεν χρειάζεται ένα παιδί να θέσει τον εαυτό του σε κίνδυνο για να σταματήσει μια επίθεση. Χρειάζεται, όμως, να γνωρίζει ότι μπορεί να καλέσει βοήθεια, να ειδοποιήσει έναν ενήλικα ή τις Αρχές και να μη συμμετέχει στην ταπείνωση του θύματος.
Και εμείς οι ενήλικες οφείλουμε να αναρωτηθούμε τι παράδειγμα δίνουμε όταν καταναλώνουμε και αναπαράγουμε τέτοια βίντεο σαν να πρόκειται για ακόμη ένα θέαμα στα κοινωνικά δίκτυα.
Η δημοσιοποίηση εικόνων βίας που αφορούν ανηλίκους μπορεί να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τα παιδιά που εμπλέκονται. Η ανάγκη ενημέρωσης δεν πρέπει να καταργεί τον σεβασμό στην αξιοπρέπειά τους.
Η κοινωνία που καταδικάζει τη βία, αλλά συχνά την κανονικοποιεί
Ας κοιτάξουμε και λίγο τον εαυτό μας.
Πώς αντιδρούμε όταν κάποιος μας προσβάλλει στον δρόμο; Πώς μιλάμε για ανθρώπους με τους οποίους διαφωνούμε; Τι βλέπουν τα παιδιά στα κοινωνικά δίκτυα, στις δημόσιες συζητήσεις, ακόμη και στις οικογενειακές συγκρούσεις;
Δεν μπορούμε να απαιτούμε από τα παιδιά να επιλύουν ειρηνικά τις διαφορές τους, όταν εμείς οι ίδιοι παρουσιάζουμε την επιθετικότητα ως αποφασιστικότητα και την προσβολή ως τρόπο επιβολής.
Δεν μπορούμε να τους μιλάμε για σεβασμό και ταυτόχρονα να γελοιοποιούμε όποιον είναι διαφορετικός.
Τα παιδιά δεν διαμορφώνονται μόνο από όσα τους διδάσκουμε. Διαμορφώνονται και από όσα μας βλέπουν να κάνουμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κοινωνία ευθύνεται αυτομάτως για κάθε πράξη ενός ανηλίκου. Σημαίνει ότι όλοι συμβάλλουμε στη δημιουργία του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο τα παιδιά μαθαίνουν τι είναι αποδεκτό και τι όχι.
Να υπάρχουν συνέπειες, αλλά και δεύτερες ευκαιρίες
Η κατανόηση των αιτιών της βίας δεν σημαίνει δικαιολόγησή της.
Όταν ένας ανήλικος ασκεί βία, πρέπει να υπάρχουν ουσιαστικές συνέπειες, ανάλογες με τη σοβαρότητα της πράξης και μέσα στο πλαίσιο που προβλέπει η νομοθεσία.
Ταυτόχρονα, όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μιλάμε για παιδιά και εφήβους που βρίσκονται ακόμη σε μια κρίσιμη περίοδο ανάπτυξης.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η τιμωρία ή ο δημόσιος στιγματισμός.
Χρειάζονται αξιολόγηση, κατάλληλη ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη, εκπαίδευση στη διαχείριση συγκρούσεων και ουσιαστική συνεργασία με τις οικογένειες.
Και πάνω απ’ όλα, χρειάζεται προστασία και στήριξη για το παιδί που έχει δεχθεί τη βία. Όχι μόνο για να αντιμετωπίσει τους σωματικούς τραυματισμούς, αλλά και για να μπορέσει να αισθανθεί ξανά ασφαλές.
Η δικαιοσύνη και η αποκατάσταση δεν είναι αντίθετες έννοιες. Μπορούν και πρέπει να συνυπάρχουν.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι έγινε στα Λατσιά, αλλά τι θα κάνουμε από αύριο
Σε λίγες ημέρες, το συγκεκριμένο περιστατικό ενδέχεται να πάψει να βρίσκεται στην επικαιρότητα.
Θα εμφανιστεί μια άλλη είδηση, ένα άλλο βίντεο, ένα άλλο θέμα που θα συγκεντρώσει την προσοχή μας.
Το παιδί που δέχθηκε την επίθεση, όμως, δεν θα ξεχάσει τόσο εύκολα όσα έζησε. Ούτε η ανάγκη να αντιμετωπιστεί η βία μεταξύ ανηλίκων θα εξαφανιστεί μαζί με τη δημοσιότητα.
Γι’ αυτό και η πραγματική μας ευθύνη αρχίζει όταν τελειώνει η αγανάκτηση.
Αρχίζει όταν ένας γονιός αφιερώνει χρόνο για να ακούσει πραγματικά το παιδί του. Όταν ένας εκπαιδευτικός εντοπίζει μια ανησυχητική συμπεριφορά και έχει την υποστήριξη να παρέμβει. Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς να φοβάται ότι θα χαρακτηριστεί αδύναμο.
Αρχίζει όταν σταματάμε να αντιμετωπίζουμε τη βία ως κάτι που αφορά μόνο «τα παιδιά των άλλων».
Γιατί πίσω από κάθε τέτοιο περιστατικό υπάρχουν ανήλικοι που χρειάζονται προστασία, καθοδήγηση και ένα περιβάλλον που να τους διδάσκει έμπρακτα τον σεβασμό.
Δεν αρκεί να μεγαλώνουμε παιδιά που γνωρίζουν τι είναι σωστό και τι λάθος. Χρειάζεται να μεγαλώνουμε παιδιά που έχουν το θάρρος να επιλέγουν το σωστό, ακόμη κι όταν οι υπόλοιποι κάνουν το αντίθετο.
Και αυτή είναι ευθύνη της οικογένειας, του σχολείου και ολόκληρης της κοινωνίας.
Γιατί το πιο ανησυχητικό δεν θα ήταν μόνο να επαναληφθεί ένα περιστατικό σαν αυτό των Λατσιών.
Θα ήταν να το συνηθίσουμε.
