Του έχουμε εξηγήσει ότι δεν χτυπάμε, ότι ζητάμε πριν πάρουμε κάτι που ανήκει σε άλλον, ότι δεν λέμε ψέματα. Και το παιδί μπορεί να επαναλάβει τον κανόνες σχεδόν λέξη προς λέξη. Γιατί, λοιπόν, κάνει ακριβώς αυτό που «ξέρει» ότι δεν πρέπει;
Εφόσον το παιδί γνωρίζει τους κανόνες, γιατί τους παραβιάζει;
Επειδή το να γνωρίζει έναν κανόνα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει κατανοήσει πλήρως το γιατί υπάρχει – ούτε ότι τον έχει κάνει «δικό» του. Στην παιδική ηλικία, η κατανόηση του σωστού και του λάθους εξελίσσεται παράλληλα με την κοινωνική και ηθική ανάπτυξη. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν απλώς έναν κατάλογο από «πρέπει» και «δεν πρέπει». Σταδιακά αρχίζουν να καταλαβαίνουν πώς οι πράξεις τους επηρεάζουν τους άλλους και γιατί ορισμένοι κανόνες έχουν σημασία.
Άλλο «το απαγορεύει η μαμά», άλλο «καταλαβαίνω το γιατί»
Ένα παιδί μπορεί να ακολουθεί έναν κανόνα επειδή φοβάται ότι θα το μαλώσουν, επειδή θέλει την επιδοκιμασία του γονιού ή απλώς επειδή «έτσι είπε η μαμά». Αυτό είναι διαφορετικό από το να έχει αρχίσει να κατανοεί την αρχή που βρίσκεται πίσω από αυτόν. Για παράδειγμα, το «μην αρπάζεις το παιχνίδι από τον αδελφό σου» μπορεί αρχικά να σημαίνει απλώς «θα έχω συνέπειες αν το κάνω». Με τον χρόνο, όμως, το παιδί μπορεί να αρχίσει να αντιλαμβάνεται και την άλλη πλευρά: «αν του το πάρω, θα στενοχωρηθεί» ή «και εγώ θα θύμωνα αν μου το έκαναν».
Αυτή η μετάβαση έχει σημασία. Στόχος δεν είναι μόνο να συμπεριφέρεται ένα παιδί σωστά όταν ένας ενήλικας το παρακολουθεί, αλλά σταδιακά να εσωτερικεύσει τις αξίες και τους κανόνες που καθοδηγούν τη συμπεριφορά του.
Δεν είναι όλοι οι κανόνες ίδιοι στα μάτια ενός παιδιού
Η έρευνα γύρω από την ηθική ανάπτυξη έχει δείξει ότι τα παιδιά μπορούν από σχετικά μικρή ηλικία να κάνουν διακρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικά είδη κανόνων.
Υπάρχουν συμπεριφορές που σχετίζονται άμεσα με την ευημερία και τα δικαιώματα των άλλων –όπως το να χτυπάμε ή να αδικούμε κάποιον– και άλλες που αφορούν περισσότερο κοινωνικές συμβάσεις: για παράδειγμα, πού καθόμαστε σε μια συγκεκριμένη περίσταση ή ποιος είναι ο αποδεκτός τρόπος συμπεριφοράς σε έναν χώρο.
Αυτό σημαίνει ότι το «επειδή έτσι είναι ο κανόνας» δεν έχει πάντοτε την ίδια βαρύτητα για το παιδί. Όταν μπορεί να καταλάβει τον λόγο πίσω από ένα όριο, αποκτά μια πληροφορία που μπορεί να χρησιμοποιήσει και σε μια καινούργια κατάσταση, όπου ο συγκεκριμένος κανόνας δεν έχει ειπωθεί ρητά.
Οι εξηγήσεις έχουν σημασία
Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούμε ως γονείς μπορεί να βοηθήσει.
Αν το παιδί σπρώξει ένα άλλο για να πάρει τη σειρά του, μπορούμε φυσικά να σταματήσουμε τη συμπεριφορά και να θέσουμε το όριο. Αν όμως μείνουμε μόνο στο «πόσες φορές σου έχω πει ότι δεν σπρώχνουμε;», η συζήτηση περιστρέφεται κυρίως γύρω από την παραβίαση του κανόνα.
Μπορούμε παράλληλα να στρέψουμε την προσοχή του και στις συνέπειες της πράξης του: «Τον έσπρωξες και πόνεσε. Πώς θα μπορούσες να ζητήσεις αυτό που θέλεις χωρίς να τον πονέσεις;»
Δεν χρειάζεται διάλεξη. Μια σύντομη εξήγηση, προσαρμοσμένη στην ηλικία του παιδιού, μπορεί να συνδέσει τον κανόνα με τον λόγο για τον οποίο υπάρχει.
Και τότε γιατί τον παραβιάζει ξανά;
Γιατί η ηθική ανάπτυξη δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή που ένα παιδί μπορεί να μας πει ποιο είναι το σωστό.
Στην πραγματική ζωή, απέναντι στους κανόνες βρίσκονται συχνά άλλες επιθυμίες και συμφέροντα. Θέλει πολύ το παιχνίδι που κρατάει το άλλο παιδί. Δεν θέλει να παραδεχτεί ότι έσπασε το βάζο. Θέλει να συνεχίσει να παίζει αντί να τηρήσει μια συμφωνία. Το γεγονός ότι γνωρίζει ποια συμπεριφορά περιμένουμε δεν εξαφανίζει αυτομάτως αυτά τα κίνητρα.
Κάπως έτσι εξηγείται και μια συμπεριφορά που συχνά ξαφνιάζει τους γονείς: το παιδί μπορεί να εξηγεί άψογα γιατί κάτι είναι άδικο όταν συμβαίνει σε εκείνο, αλλά να δυσκολεύεται περισσότερο να εφαρμόσει την ίδια αρχή όταν πρέπει να παραχωρήσει κάτι που θέλει.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για υποκρισία. Η ικανότητα να εφαρμόζουμε μια αρχή σε διαφορετικές καταστάσεις, ακόμη και όταν έρχεται σε σύγκρουση με το προσωπικό μας συμφέρον, καλλιεργείται μέσα από πολλές εμπειρίες.
Κανόνες: Από το «επειδή το λέω εγώ» στο «καταλαβαίνω γιατί»
Οι κανόνες εξακολουθούν να είναι απαραίτητοι. Ένα παιδί χρειάζεται σαφή και σταθερά όρια και δεν είναι δυνατόν κάθε καθημερινό «όχι» να μετατρέπεται σε μακρά διαπραγμάτευση.
Αλλά υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να εξηγούμε έναν κανόνα και στο να τον διαπραγματευόμαστε κάθε φορά.
«Δεν χτυπάμε, γιατί πονάμε τους άλλους» δεν σημαίνει ότι το όριο παύει να ισχύει αν το παιδί διαφωνήσει. Του προσφέρει, όμως, κάτι περισσότερο από μια εντολή: έναν λόγο που μπορεί σταδιακά να κατανοήσει, να γενικεύσει και τελικά να υιοθετήσει.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η απάντηση στο αρχικό ερώτημα. Όταν ένα παιδί ξέρει το «σωστό» αλλά δεν το κάνει, δεν σημαίνει ότι δεν έμαθε τον κανόνα. Μπορεί να βρίσκεται ακόμη στη μακρά διαδικασία κατά την οποία ο κανόνας –«αυτό μου λένε ότι πρέπει να κάνω»– μετατρέπεται σταδιακά σε εσωτερική αρχή – «καταλαβαίνω γιατί έχει σημασία να το κάνω».
Πηγή:imommy.gr
