Το bullying δεν αφήνει πάντα εμφανή σημάδια. Ένα παιδί μπορεί να περνά δύσκολες στιγμές στο σχολείο, στην προπόνηση, στη γειτονιά ή ακόμη και στο διαδίκτυο και, όταν επιστρέφει στο σπίτι, να μη λέει τίποτα.
Μπορεί να φοβάται ότι η κατάσταση θα χειροτερέψει αν μιλήσει. Μπορεί να ντρέπεται, να θεωρεί ότι πρέπει να το αντιμετωπίσει μόνο του ή ακόμη και να μην έχει καταλάβει ότι αυτό που βιώνει ξεπερνά μια συνηθισμένη σύγκρουση μεταξύ συνομηλίκων.
Γι’ αυτό οι γονείς χρειάζεται να προσέχουν όχι ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά αλλαγές στη συμπεριφορά και στην καθημερινότητα του παιδιού.
Κανένα από τα παρακάτω σημάδια δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι ένα παιδί δέχεται bullying. Όταν όμως εμφανίζονται ξαφνικά, επιμένουν ή συνυπάρχουν, αξίζει να διερευνηθεί τι συμβαίνει.
Ξαφνικά δεν θέλει να πάει σχολείο
Ένα παιδί που μέχρι πρόσφατα πήγαινε κανονικά στο σχολείο μπορεί να αρχίσει να βρίσκει συνεχώς λόγους για να μείνει σπίτι.
«Πονάει η κοιλιά μου», «έχω πονοκέφαλο», «δεν νιώθω καλά».
Τα σωματικά συμπτώματα μπορεί να είναι πραγματικά και να συνδέονται με το άγχος. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν εμφανίζονται επανειλημμένα πριν από το σχολείο και υποχωρούν όταν το παιδί τελικά παραμένει στο σπίτι.
Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως bullying. Μπορεί να υπάρχει άγχος για τα μαθήματα, κάποια σύγκρουση, δυσκολία με έναν εκπαιδευτικό ή άλλο πρόβλημα. Είναι όμως ένα μήνυμα ότι χρειάζεται συζήτηση.
Αλλάζει απότομα η διάθεσή του μετά το σχολείο
Μερικές φορές η μεγαλύτερη ένδειξη βρίσκεται στην ώρα της επιστροφής.
Το παιδί μπορεί να γυρίζει σπίτι θυμωμένο, λυπημένο ή ασυνήθιστα σιωπηλό. Μπορεί να κλείνεται στο δωμάτιό του, να ξεσπά για μικρές αφορμές ή να αποφεύγει τις συνηθισμένες συζητήσεις για το πώς πέρασε τη μέρα του.
Ένα παιδί μπορεί να προσπαθεί για ώρες να συγκρατήσει τα συναισθήματά του μπροστά στους άλλους και να τα εκφράζει όταν επιστρέψει στο περιβάλλον όπου αισθάνεται μεγαλύτερη ασφάλεια.
Αρχίζει να χάνει πράγματα ή να επιστρέφει με κατεστραμμένα αντικείμενα
Ένα σκισμένο τετράδιο μία φορά πιθανότατα δεν σημαίνει τίποτα.
Εάν όμως επανειλημμένα εξαφανίζονται μολύβια, χρήματα, προσωπικά αντικείμενα ή ρούχα, ή εάν το παιδί επιστρέφει με κατεστραμμένα πράγματα χωρίς να μπορεί ή να θέλει να εξηγήσει τι συνέβη, οι γονείς πρέπει να το προσέξουν.
Το ίδιο ισχύει για ανεξήγητους μώλωπες ή τραυματισμούς, ιδιαίτερα όταν οι εξηγήσεις δεν φαίνονται ξεκάθαρες.
Δεν μιλά πια για τους φίλους του
Οι φιλίες των παιδιών αλλάζουν και οι διαφωνίες αποτελούν φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξής τους. Δεν είναι κάθε καβγάς bullying.
Αν όμως ένα παιδί απομονώνεται ξαφνικά, σταματά να προσκαλεί φίλους στο σπίτι, δεν προσκαλείται πλέον σε δραστηριότητες ή αντιδρά έντονα όταν γίνεται αναφορά σε συγκεκριμένα παιδιά, ίσως κάτι έχει αλλάξει στις κοινωνικές του σχέσεις.
Ακόμη πιο σημαντική μπορεί να είναι μια φράση όπως «κανείς δεν με θέλει», «δεν έχω φίλους» ή «όλοι γελούν μαζί μου».
Αυτές οι φράσεις αξίζει να ακούγονται χωρίς να υποβαθμίζονται.
Αλλάζει ο ύπνος ή η όρεξή του
Το έντονο στρες μπορεί να επηρεάσει το σώμα.
Δυσκολία στον ύπνο, συχνά ξυπνήματα, εφιάλτες ή αισθητές αλλαγές στην όρεξη μπορούν να εμφανιστούν όταν ένα παιδί βρίσκεται υπό πίεση.
Και πάλι, υπάρχουν πολλές πιθανές αιτίες. Αυτό που έχει σημασία είναι να δούμε τη συνολική εικόνα και τη διάρκεια της αλλαγής.
Πέφτει ξαφνικά η σχολική του επίδοση
Ένα παιδί που φοβάται τι θα συμβεί στο διάλειμμα, στο λεωφορείο ή μετά το σχολείο είναι λογικό να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί στα μαθηματικά ή στην ιστορία.
Μπορεί να χάσει το ενδιαφέρον του για το σχολείο, να αποφεύγει τις εργασίες ή να παρουσιάσει πτώση στην επίδοσή του.
Η αλλαγή στους βαθμούς δεν αποτελεί απόδειξη bullying. Όταν όμως συνοδεύεται από άρνηση για το σχολείο, απομόνωση ή αλλαγές στη διάθεση, αποκτά μεγαλύτερη σημασία.
Αλλάζει η σχέση του με το κινητό
Το bullying πλέον δεν σταματά απαραίτητα όταν χτυπήσει το τελευταίο κουδούνι.
Στο cyberbullying, η πίεση μπορεί να ακολουθήσει ένα παιδί μέχρι το δωμάτιό του μέσω μηνυμάτων, ομαδικών συνομιλιών, social media και online παιχνιδιών.
Ένα παιδί μπορεί ξαφνικά να κρύβει την οθόνη όταν πλησιάζει κάποιος, να αναστατώνεται μετά από μια ειδοποίηση, να διαγράφει λογαριασμούς ή, αντίθετα, να ελέγχει το κινητό του σχεδόν εμμονικά.
Δεν χρειάζεται η πρώτη αντίδραση του γονιού να είναι η κατάσχεση της συσκευής. Εάν το παιδί πιστέψει ότι μιλώντας θα χάσει το κινητό ή την πρόσβαση στους φίλους του, μπορεί την επόμενη φορά να επιλέξει τη σιωπή.
Μιλά διαφορετικά για τον εαυτό του
Αυτό είναι ένα σημάδι που χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Ένα παιδί που δέχεται συστηματική υποτίμηση μπορεί σταδιακά να αρχίσει να χρησιμοποιεί για τον εαυτό του τις ίδιες αρνητικές εκφράσεις.
«Είμαι άχρηστος».
«Κανείς δεν με συμπαθεί».
«Όλοι είναι καλύτεροι από εμένα».
Δεν χρειάζεται ο γονιός να απαντήσει απλώς «μη λες ανοησίες». Πολύ πιο χρήσιμο είναι να προσπαθήσει να καταλάβει τι έκανε το παιδί να αισθανθεί έτσι.
Γιατί ένα παιδί μπορεί να μη μιλήσει;
Οι ενήλικες συχνά σκέφτονται: «Αν συνέβαινε κάτι τόσο σοβαρό, θα μου το έλεγε».
Δεν είναι πάντα έτσι.
Ένα παιδί μπορεί να φοβάται αντίποινα. Να ντρέπεται. Να πιστεύει ότι οι γονείς του θα θυμώσουν ή θα αντιδράσουν με τρόπο που θα κάνει το θέμα γνωστό σε ολόκληρο το σχολείο. Μπορεί επίσης να φοβάται ότι θα του αφαιρεθεί το κινητό εάν το πρόβλημα συμβαίνει online.
Κάποια παιδιά θεωρούν ακόμη ότι ζητώντας βοήθεια παραδέχονται πως δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν μόνα τους την κατάσταση.
Γι’ αυτό έχει σημασία να γνωρίζουν από πριν ότι το να ζητούν βοήθεια δεν είναι αδυναμία.
Πώς ανοίγουμε τη συζήτηση;
Το «σε κάνουν bullying;» μπορεί να οδηγήσει εύκολα σε ένα μονολεκτικό «όχι».
Πιο ανοιχτές ερωτήσεις μπορούν να δώσουν περισσότερες πληροφορίες:
«Με ποιον πέρασες το διάλειμμα σήμερα;»
«Υπάρχει κάποιος στο σχολείο που σε κάνει να αισθάνεσαι άβολα;»
«Τι είναι αυτό που δεν σου αρέσει τελευταία στο σχολείο;»
«Αν μπορούσες να αλλάξεις ένα πράγμα από τη μέρα σου, ποιο θα ήταν;»
Και όταν το παιδί αρχίσει να μιλά, το πρώτο βήμα είναι να το ακούσουμε.
Όχι να τρέξουμε αμέσως να αντιμετωπίσουμε το άλλο παιδί. Όχι να του πούμε «χτύπα κι εσύ». Και όχι να υποβαθμίσουμε αυτό που συμβαίνει με ένα «παιδιά είναι».
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Εάν υπάρχουν ενδείξεις επαναλαμβανόμενου εκφοβισμού, είναι σημαντικό να καταγράφονται όσο γίνεται συγκεκριμένα τα περιστατικά: τι συνέβη, πότε, πού και ποιοι ήταν παρόντες. Στην περίπτωση του cyberbullying, μπορεί να είναι χρήσιμη η διατήρηση σχετικών μηνυμάτων ή screenshots αντί για άμεση διαγραφή τους.
Στη συνέχεια χρειάζεται επικοινωνία με το σχολείο ή τον χώρο όπου συμβαίνουν τα περιστατικά, με στόχο να διερευνηθεί η κατάσταση και να υπάρξει σχέδιο για την ασφάλεια του παιδιού.
Εάν οι αλλαγές στη διάθεση, στον ύπνο, στην κοινωνικότητα ή στη λειτουργικότητα του παιδιού είναι έντονες ή επιμένουν, η συμβουλή παιδιάτρου ή κατάλληλου επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει.
Ιδιαίτερα σοβαρά πρέπει να αντιμετωπίζεται οποιαδήποτε αναφορά του παιδιού σε αυτοτραυματισμό, αυτοκτονία ή στο ότι δεν θέλει να ζει, οπότε απαιτείται άμεση επαγγελματική βοήθεια.
Το σημαντικότερο σημάδι είναι η αλλαγή
Δεν υπάρχει μία συμπεριφορά που να αποδεικνύει ότι ένα παιδί δέχεται bullying.
Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε το δικό μας παιδί και να παρατηρούμε τις αλλαγές: ένα παιδί που αγαπούσε το σχολείο και ξαφνικά το φοβάται, ένα κοινωνικό παιδί που απομονώνεται ή ένα ήρεμο παιδί που επιστρέφει καθημερινά θυμωμένο.
Μπορεί η αιτία να μην είναι bullying. Υπάρχει όμως κάποιος λόγος που η συμπεριφορά άλλαξε — και αυτός ο λόγος αξίζει να ακουστεί.
Το σπίτι δεν μπορεί να εμποδίσει κάθε δύσκολη εμπειρία που θα συναντήσει ένα παιδί μεγαλώνοντας. Μπορεί όμως να παραμένει το μέρος όπου ξέρει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς φόβο, χωρίς ντροπή και χωρίς να κατηγορηθεί.
