Για να μεγαλώσουν ανθεκτικά παιδιά, οι γονείς πρέπει να καλλιεργούν την ικανότητά τους να ανακάμπτουν από τις δυσκολίες
Η Μαρία κόβει το τοστ του παιδιού της διαγώνια. Το παιδί παγώνει, μετά ξεσπά: «Όχι έτσι! Θέλω τετράγωνα!». Το τοστ έχει ήδη κοπεί σε τρίγωνα. Η ένταση ανεβαίνει. Για να ηρεμήσει την κατάσταση, η Μαρία πετά το τοστ και φτιάχνει καινούριο. Το παιδί ηρεμεί αμέσως. Όλοι ανακουφίζονται. Το πρόβλημα φαίνεται λυμένο… Στην πραγματικότητα, μόλις ενισχύθηκε! Οι γονείς έρχονται συχνά αντιμέτωποι με τέτοιες «μικρές» κρίσεις. Το ένστικτο λέει ας το διορθώσω για να ηρεμήσει. Όμως αυτή η πράξη φροντίδας, μπορεί –χωρίς να το καταλαβαίνουμε– να υπονομεύει μια από τις πιο κρίσιμες δεξιότητες ζωής που χρειάζονται τα παιδιά: την ανθεκτικότητα.
Γιατί δεν μπορούμε να τα φτιάχνουμε όλα
Η ευτυχία δεν είναι αποτέλεσμα άνεσης, αλλά ικανότητας προσαρμογής. Τα παιδιά που μαθαίνουν ότι κάθε δυσφορία μπορεί να εξαλειφθεί άμεσα, δεν μαθαίνουν να τη διαχειρίζονται. Μαθαίνουν να την αποφεύγουν.
Αναπτυξιακά, ο παιδικός εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη στη φάση όπου η ρύθμιση των συναισθημάτων γίνεται απ’ έξω προς τα μέσα: το παιδί χρειάζεται τον ενήλικα για να ηρεμήσει. Όμως άλλο πράγμα είναι η συναισθηματική υποστήριξη και άλλο η αλλαγή της πραγματικότητας.
Όταν ο γονιός «αναιρεί» το γεγονός (π.χ. φτιάχνει άλλο τοστ) το μήνυμα που περνά είναι σαφές: η δυσφορία είναι επικίνδυνη και πρέπει να «εξαφανίζεται».
Αυτό δημιουργεί μια ψευδή προσδοκία για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Στην πραγματική ζωή, τα περισσότερα πράγματα δεν μπορούν να «αντικατασταθούν».
Η απογοήτευση ως αναπτυξιακό εργαλείο
Η ικανότητα ανοχής στην απογοήτευση (frustration tolerance) αποτελεί βασικό πυλώνα της ψυχικής ανθεκτικότητας. Έρευνες στην αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνουν ότι τα παιδιά που μαθαίνουν να παραμένουν λειτουργικά μέσα στη δυσφορία –χωρίς αυτή να εξαλείφεται άμεσα– αναπτύσσουν καλύτερες δεξιότητες αυτορρύθμισης, επίλυσης προβλημάτων και συναισθηματικής ευελιξίας αργότερα στη ζωή.
Η απογοήτευση δεν είναι τραύμα. Είναι άσκηση. Όπως ένας μυς που δυναμώνει μόνο όταν συναντά αντίσταση, έτσι και η ψυχική ανθεκτικότητα καλλιεργείται όταν το παιδί βιώνει ασφαλή όρια.
Η σχέση μας με τα παιδιά
Η ικανότητα ενός παιδιού να είναι ανθεκτικό διαμορφώνεται από έναν συνδυασμό παραμέτρων: των ατομικών του χαρακτηριστικών, των χαρακτηριστικών του οικογενειακού του περιβάλλοντος και των χαρακτηριστικών του ευρύτερου περιβάλλοντος και της κοινωνίας.
Μια ισχυρή σχέση με τον γονέα, οι ανεπτυγμένες δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης, οι κατάλληλες προσδοκίες ανάλογα με την ηλικία του παιδιού στο σπίτι και οι ευκαιρίες για ουσιαστική συμμετοχή στο σχολείο και την κοινότητα, προστατεύουν την ανθεκτικότητα. Αντίθετα, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η ανασφάλεια στο σπίτι, η έλλειψη καλών σχέσεων με συνομήλικους ή η έκθεση σε διακρίσεις ή επικίνδυνες συνθήκες, μπορούν να εμποδίσουν την ανθεκτικότητα.
